Тоҷикӣ
Русский
English
(Дар ҳошияи қабули ташаббуси навбатии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид ҷиҳати эълон гардидани 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод)
Дар оғози ҳазорсолаи сеюм инсоният ба марҳилаи нави рушди тамаддун ворид гардид, ки яке аз хусусиятҳои асосии онро суръати бесобиқаи пешрафти технологияҳои рақамӣ ташкил медиҳад. Агар дар асри гузашта ихтирои компютер ва ташаккули шабакаҳои иттилоотӣ сохтори иқтисодию иҷтимоии ҷомеаро ба таври назаррас тағйир дода бошанд, имрӯз зеҳни сунъӣ ба омили нави дигаргунсозандаи муносибатҳои инсон, илм, истеҳсолот ва идоракунӣ табдил ёфтааст. Технологияҳои зеҳни сунъӣ тадриҷан аз доираи озмоишгоҳҳо ва марказҳои махсуси таҳқиқотӣ берун омада, ба соҳаҳои гуногуни ҳаёти инсон ворид мешаванд. Онҳо дар коркарди маълумот, ташхиси тиббӣ, таҳлили иқтисодӣ, таълим, истеҳсолот, кишоварзӣ, энергетика, нақлиёт, алоқа, муҳити зист ва пажӯҳишҳои илмӣ истифода мегарданд.
Албатта чунин тағйирот имкониятҳои бузург фароҳам меорад, вале ҳамзамон саволҳои нави ҳуқуқӣ, ахлоқӣ, иҷтимоӣ ва амниятиро ба миён мегузорад. Қудрати афзояндаи алгоритмҳо талаб мекунад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ на танҳо ба суръати рушди онҳо, балки ба тарзи истифода ва паёмадҳои эҳтимолии онҳо низ таваҷҷуҳ намояд. Маҳз дар ҳамин шароит масъалаи бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод будани зеҳни сунъӣ ба яке аз масъалаҳои муҳими рӯзномаи байналмилалӣ табдил ёфтааст.
Дар чунин марҳилаи таърихӣ ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба ҳамасола таҷлили Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод аҳаммияти хосса касб мекунад. 31 августи соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномаеро қабул намуд, ки тибқи он аз соли 2027 ҳамасола 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод таҷлил карда мешавад. Ин иқдом Тоҷикистонро ба яке аз кишварҳои фаъол дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии масъалаҳои марбут ба технологияҳои навин табдил медиҳад.
Аҳаммияти ин қарор дар он аст, ки зеҳни сунъӣ бори аввал дар таърихи навини технологӣ на танҳо ҳамчун воситаи инноватсионӣ, балки ҳамчун падидае баррасӣ мешавад, ки муносибати муштараки ҷомеаи ҷаҳониро ба масъалаҳои бехатарӣ, эътимод, масъулият ва ҳифзи ҳуқуқи инсон тақозо мекунад. Рӯзи байналмилалӣ метавонад ба воситаи муҳим барои густариши муколамаи байналмилалӣ, мубодилаи таҷриба, пешбурди таҳқиқоти илмӣ ва ҷалби таваҷҷуҳ ба роҳҳои истифодаи масъулонаи технология табдил ёбад.
Бояд гуфт, ки ташаббуси мазкур дорои заминаи ҷиддии таърихӣ мебошад. 31 августи соли 1955 Ҷон Маккарти, Марвин Минский, Натанел Рочестер ва Клод Шеннон пешниҳоди маъруфи «A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence»-ро таҳия намуданд. Ҳуҷҷат барои баргузории лоиҳаи таҳқиқотии Донишгоҳи Дартмут дар соли 1956 пешниҳод шуда, яке аз санадҳои бунёдии ташаккули зеҳни сунъӣ ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ гардид. Дар он масъалаи имкони моделсозии равандҳои зеҳнии инсон тавассути мошинҳо матраҳ шуда буд.
Ҳамин пайванди таърихӣ ба интихоби 31 август мазмуни рамзӣ мебахшад. Агар соли 1955 ин сана бо оғози як марҳилаи муҳими таҳқиқоти илмӣ иртибот дошта бошад, соли 2026 он ба оғози марҳилаи нави муносибати байналмилалӣ ба масъулияти технологӣ пайваст гардид. Дар тӯли беш аз ҳафт даҳсола зеҳни сунъӣ аз як идеяи илмӣ ба соҳаи бузурги технологӣ табдил ёфт ва имрӯз ба сатҳе расидааст, ки таъсири он ба рушди ҷомеа дигар инкорнопазир мебошад.
Таърихи рушди зеҳни сунъӣ дар асл таърихи кӯшиши инсон барои васеъ намудани имкониятҳои зеҳнии худ мебошад. Мошинҳои аввалини ҳисоббарорӣ асосан вазифаҳои математикӣ иҷро мекарданд. Баъдан системаҳои коркарди маълумот, барномаҳои экспертӣ, шабакаҳои нейронӣ, омӯзиши мошинӣ ва усулҳои муосири омӯзиши амиқ пайдо шуданд. Афзоиши иқтидори ҳисоббарорӣ ва ҳаҷми маълумоти рақамӣ имконият дод, ки алгоритмҳо вазифаҳои мураккабтарро иҷро намоянд. Дар солҳои охир моделҳои тавлидкунандаи зеҳни сунъӣ марҳилаи навро ба вуҷуд оварданд, зеро онҳо тавони тавлиди матн, тасвир, садо ва дигар намудҳои муҳтавои рақамиро пайдо карданд.
Қайд бояд намуд, ки ин раванд барои илм низ имкониятҳои бесобиқа фароҳам меорад. Олимон метавонанд маҷмӯаҳои бузурги маълумотро бо суръате таҳлил намоянд, ки қаблан бо усулҳои анъанавӣ моҳҳо ва ҳатто солҳо вақт талаб мекард. Зеҳни сунъӣ метавонад дар ҷустуҷӯи робитаҳои нав байни падидаҳо, моделсозии равандҳои табиӣ, коркарди натиҷаҳои таҷрибаҳо ва таҳияи фарзияҳои илмӣ ёрдамчии пуриқтидор бошад. Аммо натиҷаи алгоритм набояд бе санҷиши илмӣ ҳамчун ҳақиқати мутлақ қабул карда шавад. Инсон бояд қобилияти арзёбӣ, муқоиса ва тасдиқи натиҷаҳои пешниҳодкардаи системаро нигоҳ дорад.
Барои Тоҷикистон ин имкониятҳо махсусан дар соҳаҳое муҳиманд, ки ба рушди устувор ва амнияти экологӣ алоқаманд мебошанд. Таҳқиқи пиряхҳо, захираҳои об, тағйирёбии иқлим, офатҳои табиӣ, гуногунии биологӣ, кишоварзӣ ва энергетика метавонад аз истифодаи технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ манфиати назаррас гирад. Коркарди маълумоти моҳвораӣ, моделсозии равандҳои иқлимӣ, пешгӯии тағйироти захираҳои об ва таҳлили маълумоти экологӣ самтҳое мебошанд, ки дар онҳо зеҳни сунъӣ метавонад ба баланд шудани дақиқии таҳқиқот мусоидат намояд.
Дар ин раванд масъалаи мазкур ба сиёсати байналмилалии Тоҷикистон дар самти об ва иқлим низ пайванди мантиқӣ дорад. Кишвар солҳои зиёд масъалаҳои марбут ба об, пиряхҳо ва тағйирёбии иқлимро дар сатҳи байналмилалӣ матраҳ мекунад. Дар шароити рушди босуръати технология истифодаи имкониятҳои зеҳни сунъӣ барои таҳлили маълумоти экологӣ метавонад ба таҳкими заминаи илмии ин ташаббусҳо мусоидат намояд. Яъне, дипломатияи обу иқлим метавонад бо дипломатияи илмӣ ва технологӣ пайванди боз ҳам бештар пайдо кунад.
Қатъномаи соли 2026 инчунин дар идомаи ташаббусҳои қаблии Тоҷикистон дар соҳаи зеҳни сунъӣ қарор дорад. Дар соли 2025 Маҷмаи Умумии СММ қатъномаи марбут ба нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказиро қабул намуд. Дар он ба масъалаҳои рушди иқтидори миллӣ, коҳиши нобаробарии рақамӣ, омодасозии кадрҳо ва густариши ҳамкориҳои минтақавӣ таваҷҷуҳ шудааст.
Пайдарпайии ин ташаббусҳо нишон медиҳад, ки муносибати Тоҷикистон ба зеҳни сунъӣ хусусияти як иқдоми алоҳида надорад. Баръакс, кишвар талош дорад масъалаҳои технологиро дар робита бо рушди устувор, илм, маориф ва ҳамкории байналмилалӣ пеш барад. Чунин мавқеъ махсусан барои кишварҳои рӯ ба рушд муҳим мебошад, зеро онҳо бояд имконият дошта бошанд, ки аз дастовардҳои инқилоби рақамӣ истифода баранд ва ҳамзамон аз хавфи зиёд шудани тафовути технологӣ эмин монанд.
Бояд гуфт, ки нобаробарии рақамӣ яке аз масъалаҳои ҷиддии давраи зеҳни сунъӣ мебошад. Барои рушди системаҳои пешрафтаи зеҳни сунъӣ инфрасохтори пуриқтидори ҳисоббарорӣ, маълумоти босифат, мутахассисони баландихтисос ва сармоягузории калон зарур аст. Агар ин захираҳо танҳо дар ихтиёри шумораи маҳдуди кишварҳо ва ширкатҳо қарор гиранд, кишварҳои дорои имкониятҳои маҳдуд метавонанд аз раванди рушди технологӣ боз ҳам дур шаванд. Аз ин рӯ, ҳамкории байналмилалӣ бояд ба интиқоли дониш, рушди малакаҳо, дастрасии одилона ба технология ва таҳкими иқтидори илмии кишварҳои рӯ ба рушд равона гардад.
Дар ин раванд масъалаи кадрҳо аҳаммияти ҳалкунанда дорад. Зеҳни сунъӣ соҳаи байнисоҳавист ва рушди он танҳо бо омода кардани барномасозон таъмин намешавад. Барои таҳияи технологияҳои миллӣ математикҳо, физикҳо, муҳандисон, забоншиносон, иқтисоддонҳо, ҳуқуқшиносон, табибон, биологҳо ва дигар мутахассисон бояд дар лоиҳаҳои муштарак иштирок намоянд. Ҳар қадаре ки технология ба соҳаҳои нави ҳаёт ворид шавад, ҳамон қадар зарурати ҳамкории илмҳои дақиқ, табиӣ, иҷтимоӣ ва гуманитарӣ бештар мегардад.
Аз ин лиҳоз, нақши муассисаҳои илмӣ дар давраи нави технологӣ боз ҳам меафзояд. Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон метавонад дар ташкили таҳқиқоти байнисоҳавӣ, рушди усулҳои коркарди маълумоти илмӣ, моделсозии равандҳои табиӣ ва иҷтимоӣ, таҳияи лоиҳаҳои муштарак ва омода намудани кадрҳои илмӣ саҳми муҳим гузорад. Барои муассисаҳои илмӣ истифодаи зеҳни сунъӣ бояд на танҳо як самти алоҳидаи пажӯҳиш, балки як воситаи такмили тамоми раванди таҳқиқот гардад.
Зеҳни сунъӣ метавонад барои рушди илмҳои бунёдӣ низ имкониятҳои нав фароҳам оварад. Дар математика алгоритмҳо барои таҳлили масъалаҳои мураккаб ва ҷустуҷӯи намунаҳои нав истифода мешаванд. Дар физика онҳо метавонанд моделсозии равандҳои мураккабро суръат бахшанд. Дар химия зеҳни сунъӣ барои таҳлили сохтори моддаҳо ва пешгӯии хусусиятҳои онҳо истифода мешавад. Дар биология он метавонад коркарди маълумоти генетикӣ ва экологиро осон намояд. Дар астрономия таҳлили ҳаҷми бузурги маълумоти телескопҳо бо ёрии алгоритмҳои автоматӣ имконпазир мегардад.
Дар соҳаи забон низ имкониятҳои муҳим вуҷуд доранд. Барои забони тоҷикӣ рушди захираҳои рақамӣ, корпусҳои матнӣ, луғатҳои электронӣ, технологияҳои шинохти нутқ ва коркарди забони табиӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Ҳузури забони тоҷикӣ дар муҳити технологияҳои зеҳни сунъӣ на танҳо масъалаи техникӣ, балки бахше аз ҳифз ва рушди мероси фарҳангии миллӣ дар шароити ҷаҳони рақамӣ мебошад. Таҳияи технологияҳои коркарди забони тоҷикӣ метавонад барои маориф, фарҳанг, расонаҳо, илм ва хизматрасониҳои давлатӣ имкониятҳои нав фароҳам оварад.
Ҳамзамон, истифодаи зеҳни сунъӣ дар ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ низ дурнамои васеъ дорад. Рақамикунонии дастнависҳо ва китобҳои нодир, шинохти автоматии матн, таҳлили сарчашмаҳои таърихӣ ва фароҳам овардани дастрасии рақамӣ ба осори илмӣ ва адабӣ метавонанд бо истифодаи технологияҳои муосир босуръат анҷом дода шаванд. Барои Тоҷикистон, ки дорои мероси бойи таърихӣ ва хаттӣ мебошад, ин самт метавонад ба як бахши муҳими ҳамкории илм ва технология табдил ёбад.
Дар баробари чунин имкониятҳо, масъалаҳои амният ва ҳуқуқ бояд ҳамеша дар мадди аввал қарор дошта бошанд. Системаҳои зеҳни сунъӣ метавонанд бо маълумоти нодуруст омӯзонида шаванд, натиҷаҳои ғалат пешниҳод кунанд ё дар сурати истифодаи нодуруст ба манбаи паҳншавии маълумоти бардурӯғ табдил ёбанд. Технологияҳои тавлидкунандаи муҳтаво инчунин имкони эҷоди маводи қалбакии хеле воқеӣ, аз ҷумла тасвир, садо ва видео, фароҳам овардаанд. Чунин ҳолат барои фаъолияти расонаҳо, маориф, сиёсат ва амнияти иттилоотӣ масъалаҳои нав ба вуҷуд меорад.
Ҳифзи маълумоти шахсӣ низ яке аз масъалаҳои асосии давраи зеҳни сунъӣ мебошад. Системаҳои зеҳни сунъӣ метавонанд ҳаҷми зиёди маълумотро ҷамъоварӣ ва таҳлил кунанд. Бе меъёрҳои возеҳи ҳуқуқӣ чунин имконият метавонад ба дахолат ба ҳаёти шахсӣ ё истифодаи нодурусти маълумот оварда расонад. Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ бояд бо низоми муассири ҳифзи маълумот, талаботи шаффофият ва масъулияти ҳуқуқӣ ҳамроҳ бошад.
Масъалаи дигар ба адолат ва ғаразнокии алгоритмҳо марбут аст. Агар маълумоти истифодашуда барои омӯзиши система дорои ғараз ё нобаробарӣ бошад, алгоритм метавонад чунин норасоиҳоро такрор кунад. Дар натиҷа қарорҳое, ки зоҳиран автоматӣ ва бетараф менамоянд, метавонанд ба баъзе гурӯҳҳо таъсири номатлуб расонанд. Аз ин рӯ, санҷиши сифат ва манбаи маълумот, арзёбии мунтазами алгоритмҳо ва назорати инсонӣ бояд қисми муҳими раванди таҳияи системаҳои зеҳни сунъӣ бошад.
Дар чунин шароит мафҳуми эътимоднокӣ аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ҷомеа бояд бидонад, ки система то чӣ андоза дақиқ аст, чӣ гуна маълумотро истифода мебарад ва маҳдудиятҳои он чист. Эътимод ба зеҳни сунъӣ на аз таблиғи технология, балки аз шаффофият, санҷиши мустақил, масъулият ва натиҷаҳои қобили арзёбӣ ба вуҷуд меояд.
Тағйири бозори меҳнат низ аз масъалаҳое мебошад, ки бояд пешакӣ ба он омодагӣ дид. Автоматикунонии баъзе вазифаҳо метавонад ҳосилнокиро зиёд кунад ва ҷойҳои нави кориро дар соҳаҳои технологӣ ба вуҷуд оварад, аммо ҳамзамон баъзе касбҳо ва вазифаҳои анъанавӣ метавонанд тағйир ёбанд. Аз ин рӯ, бозомӯзии касбӣ ва омӯзиши малакаҳои рақамӣ бояд қисми муҳими сиёсати рушди инсонӣ гардад. Дар иқтисодиёти оянда қобилияти ҳамкорӣ бо технология, тафаккури таҳлилӣ, эҷодкорӣ ва малакаҳои байнисоҳавӣ аҳаммияти бештар пайдо хоҳанд кард.
Маориф дар ин раванд вазифаи махсус дорад. Омӯзиши зеҳни сунъӣ набояд танҳо ба ихтисосҳои техникӣ маҳдуд шавад. Донишҷӯ бояд на танҳо истифодаи технология, балки принсипҳои фаъолияти он, имкониятҳо ва маҳдудиятҳои онро дарк кунад. Қобилияти санҷидани иттилооти тавлидшуда аз ҷониби алгоритмҳо, фарқ кардани далел аз тахмин ва истифодаи масъулонаи абзорҳои рақамӣ бояд ба ҷузъи фарҳанги муосири таълимӣ табдил ёбад.
Ҷомеаи огоҳ ва саводнок метавонад аз имкониятҳои зеҳни сунъӣ бештар истифода кунад ва дар баробари ин ба хатарҳои он камтар осебпазир бошад. Аз ин рӯ, масъалаи баланд бардоштани саводи рақамӣ бояд на танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ, балки як самти муҳими сиёсати давлатӣ ва рушди иҷтимоӣ бошад.
Барои Тоҷикистон рушди инфрасохтори рақамӣ низ заминаи зарурӣ мебошад. Технологияи зеҳни сунъӣ бе интернети босуръат, марказҳои маълумот, захираҳои ҳисоббарорӣ, системаҳои боэътимоди нигоҳдории маълумот ва мутахассисони соҳибтаҷриба наметавонад иқтидори пурраи худро нишон диҳад. Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ бояд дар доираи сиёсати васеи рақамикунонӣ ва навсозии инфрасохтори технологӣ баррасӣ гардад.
Ҳамзамон, барои ташаккули экосистемаи миллӣ дастгирии соҳибкории технологӣ ва стартапҳо муҳим мебошад. Ҷавонони соҳибистеъдод бояд имконият дошта бошанд, ки донишҳои худро ба маҳсулот ва хизматрасониҳои рақамӣ табдил диҳанд. Ҳамкории донишгоҳҳо, муассисаҳои илмӣ, бахши хусусӣ ва мақомоти давлатӣ метавонад барои ташаккули чунин муҳит шароити мусоид фароҳам оварад.
Дар сатҳи байналмилалӣ низ ҳамкории васеъ зарур аст. Зеҳни сунъӣ технологияест, ки сарҳадҳои давлатӣ онро маҳдуд карда наметавонанд. Моделҳо, маълумот, нармафзор ва хатарҳои киберӣ метавонанд аз як кишвар ба кишвари дигар таъсир расонанд. Аз ин рӯ, таҳияи меъёрҳои байналмилалӣ, мубодилаи таҷриба, ҳамкории илмӣ ва таъмини дастрасии одилона ба технологияҳо вазифаи муштараки давлатҳо мебошад.
Дар ин раванд Созмони Милали Муттаҳид метавонад ҳамчун платформаи муҳими муколама хизмат кунад. Қабули қатъномаи марбут ба Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод барои идомаи чунин муколама замина фароҳам меорад. Ҳар сол 31 август метавонад имконият диҳад, ки давлатҳо ва ҷомеаи илмӣ натиҷаҳои бадастомадаро арзёбӣ намуда, хавфҳои навро муайян ва роҳҳои ҳамкориро баррасӣ кунанд.
Барои Тоҷикистон ин сана метавонад ҳамзамон ба майдони муаррифии иқтидори илмӣ ва технологии кишвар табдил ёбад. Баргузории ҳамоишҳои байналмилалӣ, конференсияҳои илмӣ, форумҳои ҷавонон, намоишгоҳҳои технологӣ ва барномаҳои таълимӣ метавонад ба рушди ҳамкории илмӣ ва ҷалби шарикони байналмилалӣ мусоидат кунад. Дар ин замина Душанбе метавонад ҳамчун яке аз марказҳои муҳокимаи масъалаҳои зеҳни сунъӣ дар Осиёи Марказӣ нақши бештар пайдо намояд.
Ин раванд бо сиёсати умумии Тоҷикистон дар самти рушди илм ва инноватсия мувофиқат мекунад. Илм дар ҷаҳони муосир дигар танҳо воситаи тавлиди дониш нест. Он ба яке аз асосҳои рақобатпазирии иқтисодӣ, амнияти миллӣ ва рушди устувор табдил ёфтааст. Давлатҳое, ки тавонанд илм, маориф, технология ва истеҳсолотро ба як низоми ягона пайваст кунанд, дар иқтисодиёти нави ҷаҳонӣ имкониятҳои бештар хоҳанд дошт.
Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ бояд ҳамчун раванди дарозмуддат баррасӣ шавад. Қабули санадҳои сиёсӣ танҳо марҳилаи аввал аст. Муҳим он аст, ки ин санадҳо ба барномаҳои воқеии илмӣ, таълимӣ ва иқтисодӣ табдил ёбанд. Барои Тоҷикистон масъалаи асосӣ метавонад ташаккули муҳити миллӣ бошад, ки дар он дониш, технология ва соҳибкорӣ бо ҳам пайваст шуда, барои ҳалли масъалаҳои воқеии кишвар истифода шаванд.
Дар ин замина истифодаи зеҳни сунъӣ барои ҳалли масъалаҳои об, иқлим, энергетика, кишоварзӣ, тиб, маориф ва идоракунии давлатӣ метавонад натиҷаҳои амалӣ ба бор оварад. Технология вақте арзиши воқеӣ пайдо мекунад, ки он мушкили мушаххасро ҳал кунад, хароҷотро коҳиш диҳад, сифати хизматрасониро баланд бардорад ё имкониятҳои нави илмиро фароҳам созад.
Масъалаи муҳим дигар ин аст, ки муносибат ба зеҳни сунъӣ набояд ба ду ифрот — тарси аз ҳад зиёд ё эътимоди кӯр-кӯрона — табдил ёбад. Технология на худ аз худ хуб аст ва на худ аз худ хатарнок. Паёмади он аз тарзи тарҳрезӣ, маълумоти истифодашуда, ҳадафи татбиқ ва сатҳи назорати инсонӣ вобаста мебошад. Аз ин рӯ, муносибати илмӣ ва воқеъбинона ба зеҳни сунъӣ бояд бар асоси таҳлил, санҷиш ва масъулият ташаккул ёбад.
Дар ниҳоят, масъалаи асосии зеҳни сунъӣ ба масъалаи арзишҳо бармегардад. Мо чӣ гуна ояндаро мехоҳем? Ояндае, ки дар он технология ба коҳиши имкониятҳои инсонӣ оварда мерасонад, ё ояндае, ки технология қобилиятҳои инсонро тақвият медиҳад? Ҷавоб ба ин савол аз интихоби имрӯз вобаста аст.
Ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Созмони Милали Муттаҳид маҳз ба ташаккули муносибати дуюм — муносибате, ки пешрафти технологиро бо манфиатҳои инсонӣ пайваст мекунад — равона шудааст. Эълони 31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паёми возеҳ медиҳад: рушди технология бояд бо масъулият ҳамқадам бошад.
Аҳаммияти таърихии ин ташаббус дар пайванди ду сана низ равшан ифода меёбад. 31 августи соли 1955 як гурӯҳ олимон дар пешниҳоди лоиҳаи Дартмут масъалаи омӯзиши илмии зеҳни сунъиро ба миён гузоштанд. 71 сол баъд, 31 августи соли 2026, ҷомеаи ҷаҳонӣ дар сатҳи Маҷмаи Умумии СММ ба масъалаи масъулияти байналмилалӣ барои истифодаи ин технология таваҷҷуҳ зоҳир намуд. Аз ин ҷиҳат, байни ин ду сана як пайванди пурмазмун вуҷуд дорад: аввалӣ оғози як ҷустуҷӯи илмӣ ва дуюмӣ гузоштани як марҳилаи муҳими масъулияти ҷаҳонӣ мебошад.
Имрӯз инсоният дар остонаи давраи нави технологӣ қарор дорад. Суръати рушди зеҳни сунъӣ метавонад дар солҳои наздик боз ҳам бештар шавад. Моделҳо дақиқтар, системаҳо тавонотар ва доираи истифода васеътар хоҳанд шуд. Дар чунин шароит ҷомеа бояд на танҳо барои имкониятҳои нав, балки барои масъалаҳои нав низ омодагӣ дошта бошад.
Вазифаи давлатҳо ташаккули муҳити ҳуқуқӣ ва институтсионалии муносиб, вазифаи илм таҳқиқи имкониятҳо ва хавфҳо, вазифаи маориф омода намудани мутахассисони оянда ва вазифаи ҷомеа истифодаи оқилонаю масъулонаи технология мебошад. Танҳо дар сурати ҳамоҳангии ин равандҳо метавон аз зеҳни сунъӣ ба таври самаранок истифода кард.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон қабули ин қатънома ҳам дастоварди дипломатӣ ва ҳам масъулияти нав мебошад. Он нишон медиҳад, ки ташаббусҳои кишвар метавонанд ба масъалаҳои муҳими ҷаҳонӣ таъсир расонанд ва дар ташаккули рӯзномаи байналмилалӣ ҷойгоҳи худро пайдо кунанд. Ҳамзамон, ин иқдом талаб мекунад, ки масъалаҳои илмӣ, технологӣ ва таълимии марбут ба зеҳни сунъӣ дар дохили кишвар бо назари дарозмуддат пайгирӣ шаванд.
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, муассисаҳои таҳсилоти олӣ, марказҳои илмӣ, мақомоти давлатӣ ва бахши хусусӣ метавонанд дар ин раванд шарикони табиии якдигар бошанд. Ташкили гурӯҳҳои байнисоҳавӣ, рушди таҳқиқоти муштарак, омодасозии мутахассисон ва татбиқи натиҷаҳои илмӣ дар соҳаҳои афзалиятнок метавонад заминаи ташаккули иқтидори миллии зеҳни сунъӣ -ро мустаҳкам намояд.
Дар ниҳоят, арзиши аслии зеҳни сунъӣ на дар он аст, ки мошин то чӣ андоза ба инсон монанд мешавад, балки дар он аст, ки инсон то чӣ андоза метавонад ин технологияи пуриқтидорро оқилона, масъулона ва ба манфиати ҷомеа истифода барад. Агар зеҳни сунъӣ ба рушди илм, ҳифзи муҳити зист, беҳтар гардидани маориф ва тандурустӣ, баланд шудани самаранокии иқтисодӣ ва густариши имкониятҳои инсонӣ мусоидат кунад, он метавонад яке аз абзорҳои муҳими рушди устувори асри XXI гардад.
Аз ин рӯ, Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод, ки бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2027 таҷлил мешавад, бояд на танҳо рӯзи ёдоварӣ аз таърихи ин технология, балки рӯзи андешидан дар бораи ояндаи он бошад. Ин сана метавонад давлатҳо, олимон, муҳандисон, омӯзгорон, соҳибкорон ва ҷомеаро ба муколамаи муштарак даъват намояд: чӣ гуна бояд технологияро рушд дод, то пешрафти он бо амнияти инсон, адолати иҷтимоӣ ва манфиатҳои умумии ҷомеаи ҷаҳонӣ созгор бошад.
Дар ин маъно, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон як паёми муҳим ба ҷаҳони муосир аст: пешрафти илмӣ ва технологӣ танҳо дар сурате метавонад воқеан пешрафти тамаддун номида шавад, ки он ба зиндагии беҳтар, ҷомеаи бехатартар ва ояндаи устувортар мусоидат намояд. Зеҳни сунъӣ бояд дар ихтиёри инсоният ҳамчун воситаи дониш, созандагӣ ва рушди устувор қарор дошта бошад. Ва масъулияти муайян кардани самти ин роҳ, пеш аз ҳама, бар дӯши худи инсон мемонад.
Алишер РАҲИМЗОДА – директори Институти математикаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикисто