РУШДИ ИЛМИ МАТЕМАТИКА ДАР ДАВРОНИ 35-СОЛИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ

Истиқлолияти давлатӣ дар таърихи навини Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун бузургтарин дастоварди миллӣ ва марҳилаи тақдирсоз дар роҳи эҳёи давлатдорӣ, таҳкими пояҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ, рушди иқтисодиву иҷтимоӣ ва ташаккули низоми муосири илму маориф бо ҳарфҳои заррин сабт гардидааст. Дар давоми сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон бо вуҷуди мушкилоти солҳои аввали давлатдорӣ, тағйироти босуръати ҷаҳонӣ ва таҳаввулоти илмиву технологӣ роҳи устувори рушди давлатиро тай намуда, барои пешрафти соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа заминаҳои мусоид фароҳам овард. Дар ин раванд илм ва маориф ҳамчун неруи асосии пешбарандаи ҷомеа мавқеи махсус касб намуда, рушди илмҳои бунёдӣ ва дақиқ ба яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Дар миёни илмҳои дақиқ математика ҳамчун илми бунёдӣ, воситаи универсалии тафаккури мантиқӣ ва яке аз асосҳои рушди илм, техника ва технология ҷойгоҳи хос дорад.

Математика дар тамоми марҳилаҳои рушди тамаддуни инсонӣ нақши калидӣ дошта, ҳамчун забони универсалии илм имконият медиҳад, ки қонуниятҳои табиат, ҷомеа ва равандҳои мураккаби воқеият тавассути усулҳои дақиқ таҳлил ва шарҳ дода шаванд. Имрӯз пешрафти физика, химия, биология, энергетика, технологияҳои иттилоотӣ, иқтисодиёт, муҳандисӣ, тиб, астрономия ва дигар соҳаҳои илм бидуни истифодаи усулҳои математикӣ тасаввурнопазир мебошад. Дар шароити рушди босуръати технологияҳои рақамӣ аҳамияти математика боз ҳам бештар гардида, он ҳамчун яке аз пояҳои асосии зеҳни сунъӣ, таҳлили додаҳои калон, моделсозии компютерӣ, криптография, робототехника ва дигар самтҳои пешрафтаи технологӣ истифода мешавад. Аз ин рӯ, сатҳи рушди илми математика дар ҳар як давлат метавонад ҳамчун яке аз нишондиҳандаҳои муҳимми иқтидори илмӣ, технологӣ ва зеҳнии он арзёбӣ гардад.

Таърихи рушди математика дар Тоҷикистон дорои заминаҳои бой ва мактабҳои илмии устувор мебошад. Пеш аз ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ низ дар кишвар барои ташаккули муҳити илмӣ ва омода намудани мутахассисони соҳаи математика тадбирҳои муҳим амалӣ гардида буданд. Дар ин раванд фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва Академияи илмҳои Тоҷикистон нақши муҳим дошт. Аз ҷумла, таъсиси сохторҳои махсуси илмӣ дар самти математика ва ба вуҷуд омадани муҳити мусоиди илмӣ ба ташаккули мактаби математикии тоҷик замина гузошт. Соли 1973 Институти математика дар заминаи шуъбаи математика ва Маркази ҳисоббарории Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон таъсис дода шуд. Академик Абдуҷаббор Ҷӯраев ҳамчун яке аз асосгузорон ва аввалин директори муассиса дар ташаккул ва рушди мактаби математикии Тоҷикистон саҳми бузург гузошт. Баъдан фаъолияти институт бо номи олимони маъруф ва соҳибмактабони соҳаи математика пайваст гардид ва дар тӯли солҳои фаъолияти худ ба яке аз марказҳои асосии таҳқиқоти математикӣ дар кишвар табдил ёфт.

Ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ барои илми тоҷик ва аз ҷумла барои математика имкониятҳои нав фароҳам овард. Давлати соҳибистиқлол имконият пайдо намуд, ки самтҳои афзалиятноки рушди илмро мустақилона муайян намуда, барои таҳкими заминаҳои моддию техникӣ, рушди муассисаҳои илмӣ, тарбияи кадрҳои илмӣ ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ тадбирҳои заруриро амалӣ намояд. Дар ин замина илми математика низ марҳилаи нави рушди худро оғоз намуд. Бо вуҷуди мушкилоти солҳои аввали истиқлолият, ки ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа таъсир расонида буданд, мактабҳои илмии математика нигоҳ дошта шуданд ва фаъолияти онҳо тадриҷан ба талаботи нави замон мутобиқ гардид.

Дар солҳои истиқлолият рушди илм ба масъалаи муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфта, барои фаъолияти муассисаҳои илмӣ ва таҳқиқотӣ заминаҳои ҳуқуқӣ ва ташкилӣ такмил дода шуданд. Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун муассисаи олии илмии кишвар дар рушди таҳқиқоти бунёдӣ ва амалӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос ва ҳамоҳангсозии фаъолияти илмӣ нақши муҳим дорад. Дар ин раванд Институти математикаи ба номи А. Ҷӯраев ҳамчун муассисаи махсусгардонидашудаи соҳаи математика вазифаи муҳимро иҷро менамояд. Самтҳои асосии фаъолияти он ба таҳқиқоти бунёдӣ ва амалӣ дар соҳаҳои алгебра, топология, назарияи ададҳо, таҳлили функсионалӣ, назарияи функсияҳо, муодилаҳои дифференсиалӣ, тарҳрезии математикӣ, математикаи амалӣ ва механика равона шудаанд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими рушди илми математика дар даврони истиқлолият идомаи мактабҳои илмии миллӣ ва ташаккули муҳити мусоиди илмӣ мебошад. Мактаби математикии Тоҷикистон дар давоми даҳсолаҳо бо таҳқиқоти назариявии олимони соҳибмактаб ташаккул ёфта, дар даврони истиқлолият низ ин анъана идома пайдо кард. Таҳқиқоти олимони тоҷик дар соҳаҳои назарияи ададҳо, таҳлили математикӣ, муодилаҳои дифференсиалӣ, назарияи функсияҳо ва дигар самтҳо нишон медиҳанд, ки илми математикаи кишвар дорои иқтидори назарраси илмӣ мебошад.

Дар ин замина, саҳми академик Абдуҷаббор Ҷӯраев дар ташаккули мактаби математикии тоҷик махсусан қобили зикр аст. Таҳқиқоти ӯ дар соҳаи муодилаҳои дифференсиалӣ ва масъалаҳои канорӣ барои системаҳои муодилаҳои дифференсиалии дорои ҳосилаҳои хусусӣ дар рушди математикаи тоҷик ҷойгоҳи муҳим доранд. Ин мактаби илмӣ минбаъд тавассути шогирдон ва пайравони олим идома ёфта, ба яке аз самтҳои муҳими таҳқиқоти математикӣ дар Тоҷикистон табдил ёфт. Натиҷаҳои бадастомада на танҳо барои рушди назарияи математика, балки барои ҳалли масъалаҳои марбут ба физика, механика ва дигар илмҳои табиӣ аҳамият доранд.

Рушди илми математика дар даврони истиқлолият танҳо ба таҳқиқоти назариявӣ маҳдуд нашуда, самтҳои амалии он низ тадриҷан густариш ёфтанд. Математикаи амалӣ ва моделсозии математикӣ имрӯз барои таҳқиқи равандҳои гуногуни табиӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва техникӣ аҳамияти махсус касб намудаанд. Бо истифода аз моделҳои математикӣ метавон равандҳои мураккабро таҳлил, натиҷаҳои эҳтимолиро пешбинӣ ва роҳҳои муносибтарини ҳалли масъалаҳоро муайян намуд. Барои Тоҷикистон, ки дорои релефи мураккаби кӯҳӣ, захираҳои бузурги обӣ ва имкониятҳои назарраси энергетикӣ мебошад, истифодаи моделсозии математикӣ дар омӯзиши масъалаҳои обу иқлим, энергетика, муҳити зист, кишоварзӣ ва иқтисодиёт метавонад аҳамияти махсус дошта бошад.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ пайванди математика бо информатика аҳамияти бештар пайдо кардааст. Алгоритмҳо, моделҳои ҳисоббарорӣ, таҳлили додаҳо ва усулҳои оптимизатсия ҳама ба донишҳои математикӣ такя мекунанд. Аз ин рӯ, рушди математикаи муосир дар Тоҷикистон бояд ҳамзамон бо рушди технологияҳои рақамӣ, ҳисоббарории илмӣ ва информатика пеш бурда шавад. Ин масъала махсусан дар шароити гузариши ҷомеа ба иқтисоди рақамӣ аҳамияти стратегӣ дорад.

Имрӯз мафҳумҳои «зеҳни сунъӣ», «маълумоти калон», «омӯзиши мошинӣ», «моделсозии рақамӣ» ва «системаҳои интеллектуалӣ» ба қисми ҷудонашавандаи ҳаёти илмӣ ва технологӣ табдил ёфтаанд. Дар асоси ҳамаи ин самтҳо назарияҳои математикӣ қарор доранд. Барои таҳияи алгоритмҳои зеҳни сунъӣ аз алгебраи хаттӣ, назарияи эҳтимолият, омор, оптимизатсия, таҳлили математикӣ ва дигар бахшҳои математика истифода мешавад. Аз ин рӯ, ҳар қадар ки кишвар ба рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ бештар таваҷҷуҳ намояд, ҳамон қадар талабот ба математикҳои баландихтисос ва муҳаққиқони соҳаи математика зиёд мегардад.

Дар даврони истиқлолият масъалаи омода намудани кадрҳои илмӣ ҳамчун яке аз самтҳои муҳими рушди математика мавқеи махсус пайдо кард. Зеро пешрафти илм пеш аз ҳама ба неруи инсонӣ ва сатҳи омодагии олимон вобаста мебошад. Дар Институти математика дар солҳои охир як қатор докторон ва номзадҳои илм омода гардида, тавассути зинаҳои магистратура, аспирантура ва докторантура кадрҳои ҷавони илмӣ тарбия карда шудаанд. Ин раванд барои идомаи мактабҳои илмӣ ва таъмин намудани насли нави математикҳо аҳамияти калон дорад. Тарбияи кадрҳои ҷавон танҳо масъалаи омода намудани мутахассис нест, балки масъалаи нигоҳ доштани хотираи илмӣ, идомаи анъанаҳои мактабҳои математикӣ ва таъмин намудани рушди илм дар оянда мебошад.

Анъанаи устодиву шогирдӣ дар рушди математикаи тоҷик аҳамияти хос дорад. Дар илм таҷрибаи устод, дониши назариявӣ ва малакаи таҳқиқотӣ тавассути муоширати мустақим ва роҳнамоии илмӣ ба насли ҷавон интиқол дода мешавад. Аз ин рӯ, рушди минбаъдаи мактабҳои илмӣ бояд ба ҷалби бештари ҷавонони болаёқат, дастгирии ташаббусҳои илмии онҳо ва фароҳам овардани шароити мусоиди таҳқиқотӣ равона карда шавад.

Таваҷҷуҳи хос ба илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ дар сиёсати давлатии Тоҷикистон низ ба рушди математика таъсири мусбат расонидааст. Эълон гардидани солҳои тӯлонӣ ва барномаҳои давлатӣ барои рушди илмҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ имконият фароҳам овард, ки дар муассисаҳои таълимӣ ва илмӣ таваҷҷуҳ ба ин самтҳо бештар гардад. Баргузории олимпиадаҳо, конференсияҳои илмӣ, маҳфилҳои фаннӣ, мактабҳои тобистона ва дигар чорабиниҳои илмӣ барои пайдо ва тарбия намудани истеъдодҳои ҷавон замина фароҳам меорад.

Махсусан, ҷалби хонандагони болаёқат ба омӯзиши амиқи математика бояд яке аз самтҳои доимии фаъолияти муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ бошад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки бисёре аз кашфиётҳои бузурги математикӣ аз муҳити мусоиди рушди истеъдодҳои ҷавон сарчашма мегиранд. Аз ин рӯ, бояд ба хонандагоне, ки дар олимпиадаҳои математикӣ ва озмунҳои илмӣ натиҷаҳои баланд нишон медиҳанд, таваҷҷуҳи махсус зоҳир карда шавад. Онҳо метавонанд захираи асосии кадрҳои илмии ояндаи кишвар бошанд.

Дар баробари ин, рушди математика бояд бо такмили сифати таълими он дар муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олӣ алоқаманд бошад. Омӯзиши математика набояд танҳо ба азёд кардани формулаҳо ва қоидаҳо маҳдуд гардад. Моҳияти асосии таълими математика ташаккули қобилияти фикрронӣ, таҳлил, муқоиса, хулосабарорӣ ва ҳалли масъалаҳо мебошад. Агар хонанда аз математика на танҳо ҷавоби масъала, балки тарзи фикр карданро омӯзад, ин дониш дар тамоми фаъолияти минбаъдаи ӯ истифода хоҳад шуд.

Дар ин раванд ҳамкории муассисаҳои илмӣ бо донишгоҳҳо аҳамияти калон дорад. Институти математика ва дигар муассисаҳои илмӣ метавонанд бо донишгоҳҳои кишвар дар таҳияи барномаҳои таълимӣ, роҳбарии корҳои илмӣ, баргузории семинарҳои муштарак ва ҷалби донишҷӯён ба корҳои таҳқиқотӣ ҳамкориро густариш диҳанд. Чунин ҳамкорӣ имкон медиҳад, ки донишҷӯ аз давраи таҳсил бо муҳити воқеии илмӣ шинос шуда, барои фаъолияти минбаъдаи илмӣ омодагӣ бинад.

Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими рушди илми математика дар даврони истиқлолият густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ мебошад. Илми муосир бе робита бо марказҳои илмии хориҷӣ, иштирок дар конференсияҳои байналмилалӣ ва мубодилаи таҷриба рушд карда наметавонад. Олимони математики Тоҷикистон дар конференсияҳои байналмилалӣ иштирок намуда, бо муҳаққиқони кишварҳои гуногун робитаҳои илмӣ барқарор кардаанд. Дар солҳои охир дар Тоҷикистон низ конференсияҳои байналмилалӣ оид ба масъалаҳои математика, механика ва информатика баргузор гардида, барои табодули таҷриба ва таҳкими ҳамкориҳои илмӣ имконият фароҳам овардаанд.

Баргузории чунин конференсияҳо аҳамияти бештар аз як чорабинии илмӣ дорад. Онҳо майдони муаррифии дастовардҳои олимони тоҷик, муҳокимаи масъалаҳои нави илмӣ, муайян намудани самтҳои таҳқиқоти муштарак ва ҷалби муҳаққиқони ҷавон ба фазои байналмилалии илмӣ мебошанд. Ҳар як чунин ҳамкорӣ метавонад ба таъсиси гурӯҳи муштараки илмӣ, омода намудани мақолаҳои муштарак, татбиқи лоиҳаҳои илмӣ ва рушди минбаъдаи мактабҳои илмӣ мусоидат намояд.

Математика дар ҳалли масъалаҳои стратегии рушди Тоҷикистон низ метавонад саҳми назаррас дошта бошад. Дар шароити тағйирёбии иқлим моделсозии математикӣ метавонад барои пешгӯии равандҳои гидрологӣ ва иқлимӣ, арзёбии хавфҳои табиӣ ва таҳияи сенарияҳои эҳтимолии рушди равандҳои муҳити зист истифода шавад. Дар соҳаи энергетика усулҳои математикӣ метавонанд барои оптимизатсияи истеҳсол, тақсимот ва истифодаи неруи барқ, таҳлили сарборӣ ва пешгӯии талабот истифода шаванд. Дар кишоварзӣ моделҳои математикӣ метавонанд барои таҳлили ҳосилнокӣ, банақшагирии истифодаи об ва замин ва пешгӯии тағйироти иқлимӣ мусоидат намоянд. Дар иқтисодиёт бошад, математикҳо метавонанд моделҳои пешгӯӣ, усулҳои оптимизатсия ва воситаҳои таҳлили хавфро таҳия намоянд.

Ҳамин тавр, математика аз доираи як фанни назариявӣ берун рафта, ба воситаи муҳими қабули қарорҳои илмӣ ва идоракунии равандҳои мураккаб табдил ёфтааст. Ин воқеият зарурати таҳкими ҳамкории олимони математик бо намояндагони дигар соҳаҳои илм ва истеҳсолотро ба миён мегузорад. Дар оянда таҳқиқоти байнисоҳавӣ бояд яке аз самтҳои афзалиятноки рушди математикаи Тоҷикистон гардад.

Масъалаи дигаре, ки дар марҳилаи нави рушди илм бояд мавриди таваҷҷуҳ қарор гирад, баланд бардоштани сатҳи байналмилалии нашрияҳои илмии олимони тоҷик мебошад. Дар шароити муосир танҳо шумораи мақолаҳо нишондиҳандаи фаъолияти илмӣ нест. Сифати таҳқиқот, навоварии натиҷаҳо, иқтибосшавӣ, иштирок дар лоиҳаҳои байналмилалӣ ва таъсири илмии натиҷаҳо низ аҳамияти калон доранд. Аз ин рӯ, зарур аст, ки муҳаққиқони ҷавон ба омӯзиши забонҳои хориҷӣ, усулҳои муосири таҳқиқот ва стандартҳои байналмилалии нашри мақолаҳои илмӣ бештар ҷалб карда шаванд.

Рушди инфрасохтори илмӣ низ яке аз шартҳои муҳимми пешрафти математика мебошад. Гарчанде математика нисбат ба баъзе илмҳои табиӣ ба таҷҳизоти лабораторӣ камтар ниёз дорад, математикаи муосир бе техникаи ҳисоббарории пуриқтидор, нармафзори махсус, пойгоҳҳои илмии электронӣ ва дастрасӣ ба маҷаллаҳои байналмилалӣ наметавонад дар сатҳи баланд рушд кунад. Аз ин рӯ, фароҳам овардани муҳити рақамии муосир барои олимон ва муҳаққиқони ҷавон бояд ҳамчун қисми муҳими инфрасохтори илмӣ арзёбӣ шавад.

Дар солҳои истиқлолият муносибати ҷомеа ба илм низ тадриҷан тағйир ёфта, зарурати пайванди илм бо рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ бештар дарк карда мешавад. Барои математика ин раванд аҳамияти махсус дорад, зеро натиҷаи таҳқиқоти математикӣ баъзан фавран ба истеҳсолот ворид намешавад, вале метавонад баъд аз солҳо асоси технологияи нав гардад. Таърихи илм нишон медиҳад, ки бисёр назарияҳои математикии дар замони худ комилан назариявӣ ба назаррасида баъдтар асоси технологияҳои муосир гардиданд. Аз ин рӯ, дастгирии таҳқиқоти бунёдии математикӣ бояд ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи илм ва технология арзёбӣ карда шавад.

Дар остонаи 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон зарур аст, ки ба натиҷаҳои бадастомада на танҳо ҳамчун дастоварди гузашта, балки ҳамчун заминаи ҳаракат ба сӯи марҳилаи нави рушд назар карда шавад. Тоҷикистон дорои мактабҳои илмии ташаккулёфта, олимони соҳибтаҷриба, муассисаҳои илмӣ ва ҷавонони болаёқат мебошад. Вазифаи асосӣ аз он иборат аст, ки ин имкониятҳо дар як низоми ягона муттаҳид гардида, барои рушди босуръати илми миллӣ истифода шаванд.

Дар солҳои минбаъда бояд ба таҳкими мактабҳои илмӣ, дастгирии олимони ҷавон, рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ, баланд бардоштани сифати нашрияҳои илмӣ, истифодаи технологияҳои рақамӣ, ташкили гурӯҳҳои таҳқиқотии байнисоҳавӣ ва татбиқи натиҷаҳои илмӣ дар соҳаҳои иқтисодиву иҷтимоӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир карда шавад. Ҳамзамон, зарур аст, ки барои математикони ҷавон имкониятҳои бештар барои таҳсил дар марказҳои илмии пешрафтаи ҷаҳон, иштирок дар конференсияҳои байналмилалӣ ва татбиқи лоиҳаҳои муштараки илмӣ фароҳам оварда шаванд.

Дар маҷмӯъ, метавон гуфт, ки 35 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои рушди илми математика марҳилаи муҳим ва сарнавиштсоз буд. Дар ин давра мактабҳои илмии мавҷуда нигоҳ дошта шуда, самтҳои нави таҳқиқот рушд карданд, кадрҳои илмӣ омода гардиданд, ҳамкориҳои байналмилалӣ густариш ёфтанд ва заминаҳои истифодаи математика дар ҳалли масъалаҳои воқеии ҷомеа тадриҷан таҳким ёфтанд. Институти математикаи ба номи А. Ҷӯраеви Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар ин раванд ҳамчун маркази муҳими таҳқиқоти математикӣ фаъолияти худро идома дода, дар рушди назарияи ададҳо, муодилаҳои дифференсиалӣ, таҳлили функсионалӣ, алгебра, топология, механика, математикаи амалӣ ва моделсозии математикӣ саҳми назаррас гузоштааст.

Имрӯз математика дар назди ҷомеаи илмии Тоҷикистон вазифаҳои нав мегузорад. Ҷаҳони муосир ба илмҳое ниёз дорад, ки тавонанд равандҳои мураккабро таҳлил намуда, барои онҳо қарорҳои дақиқ ва асоснок пешниҳод кунанд. Математика маҳз чунин имкониятро фароҳам меорад. Он ба инсон на танҳо ҳисоб кардан, балки дуруст фикр кардан, далел овардан, таҳлил намудан, пешбинӣ кардан ва роҳи оптималии ҳалли масъалаҳоро пайдо кардан меомӯзад. Аз ин лиҳоз, рушди математика ҳамзамон рушди фарҳанги зеҳнӣ, тафаккури илмӣ ва иқтидори технологиву иқтисодии кишвар мебошад.

Истиқлолияти давлатӣ ба Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки роҳи рушди илмии худро мустақилона муайян намояд ва барои таҳкими иқтидори зеҳнии миллӣ шароити мусоид фароҳам созад. Дар ин раванд математика ҳамчун яке аз сутунҳои асосии илми бунёдӣ ҷойгоҳи устувори худро нигоҳ дошта, дар рушди илмҳои дигар ва ташаккули иқтисодиёти донишбунёд нақши муҳим дорад.

Инчунин, 35 соли соҳибистиқлолӣ нишон дод, ки рушди илм танҳо бо бунёди муассисаҳо ё афзоиши шумораи таҳқиқот маҳдуд намешавад. Рушди воқеии илм аз ҳифзи мактабҳои илмӣ, тарбияи насли нав, дастгирии истеъдодҳо, озодии эҷоди илмӣ, ҳамкории байналмилалӣ ва пайванди натиҷаҳои илм бо ниёзҳои ҷомеа вобаста мебошад. Аз ин рӯ, марҳилаи минбаъдаи рушди математика дар Тоҷикистон бояд марҳилаи таҳкими сифат, навоварӣ, рақобатпазирии байналмилалӣ ва истифодаи васеи имкониятҳои технологияҳои рақамӣ бошад.

Дар ин замина, насли нави олимони математик вазифаи муҳим ва масъулиятнокро ба зимма дорад. Онҳо бояд бо такя ба мероси илмии олимони гузашта ва дастовардҳои 35 соли истиқлолият ба таҳқиқи масъалаҳои нави математикаи муосир рӯ оваранд, мактабҳои илмии миллиро тақвият диҳанд ва бо натиҷаҳои арзишманди илмӣ мавқеи Тоҷикистонро дар фазои байналмилалии илмӣ боз ҳам устувор намоянд.

Ҳамин тавр, рушди илми математика дар даврони 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон яке аз ҷанбаҳои муҳими ташаккули иқтидори илмӣ ва зеҳнии кишвар арзёбӣ кард. Аз дастовардҳои мактабҳои илмии классикӣ то истифодаи моделсозии математикӣ ва технологияҳои рақамӣ, аз тарбияи аввалин наслҳои олимон то омода намудани муҳаққиқони ҷавони дорои ҷаҳонбинии байналмилалӣ — ин ҳама гувоҳи он аст, ки математика дар низоми илми миллии Тоҷикистон мавқеи устувор ва дурнамои васеи рушд дорад.

Истиқлолияти давлатӣ барои илми тоҷик саҳифаи нави таърихиро боз намуд. Дар ин саҳифа математика ҳамчун забони дақиқи илм, воситаи тавонои таҳлил ва яке аз пояҳои пешрафти технологӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Вазифаи имрӯза аз он иборат аст, ки ин мероси арзишманд ҳифз гардида, бо истифода аз имкониятҳои нав ба сатҳи сифатан баланд бароварда шавад. Зеро дар ҷаҳоне, ки дониш ба муҳимтарин сарвати давлатҳо табдил ёфтааст, кишваре муваффақ хоҳад буд, ки ба илм, маориф ва неруи зеҳнии худ бештар такя мекунад.

Бо итминон метавон гуфт, ки 35 соли Истиқлолияти давлатӣ барои математикаи тоҷик на танҳо давраи нигоҳдории дастовардҳои гузашта, балки давраи ташаккули имкониятҳои нави илмӣ, рушди мактабҳои илмӣ, тарбияи кадрҳои ҷавон ва ворид шудан ба марҳилаи нави ҳамкории байналмилалӣ мебошад. Математика минбаъд низ ҳамчун яке аз неруҳои асосии рушди илм, технология, маориф ва иқтисодиёти донишбунёд хизмат хоҳад кард ва олимони тоҷик бо такя ба таҷрибаи гузашта ва истифода аз имкониятҳои муосир метавонанд дар пешрафти илми ҷаҳонӣ саҳми арзандаи худро гузоранд.

35 соли Истиқлолият — 35 соли эҳёи неруи зеҳнӣ, таҳкими пояҳои илмӣ ва фароҳам овардани замина барои ояндаи донишбунёди Тоҷикистон мебошад. Дар ин роҳи пуршараф математика танҳо илми рақамҳо нест, балки забони мантиқ, асоси технология, воситаи дарки қонуниятҳои олам ва яке аз калидҳои рушди устувори давлати соҳибистиқлол ба шумор меравад.

Алишер РАҲИМЗОДА, директори Институти математикаи ба номи А.Ҷураеви Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон